genealogia.ankudowicz.com
Geneza i etymologia nazwiska Ankudowicz

Aby prześledzić genezę nazwiska Ankudowicz musimy cofnąć się w czasie o jakieś 600 lat. Wówczas to, na początku XV wieku, rozpoczęło się i z każdym dziesięcioleciem narastało dość nietypowe zjawisko: w Wielkim Księstwie Litewskim, a później w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, zaczęli osiedlać się Tatarzy. Początkowo byli to nieliczni, przymusowo osiedlani jeńcy wojenni, jednak z czasem dobrowolna emigracja ludów muzułmańskich przybierała na sile. Głównym powodem była ciągła walka o władzę, a pokonani pretendenci do chańskiego tronu ratowali życie uciekając na Litwę. Wraz z nimi przesiedlały się całe klany, ich poplecznicy i całe zastępy zaprzyjaźnionych wojowników -- nowy kraj oferował bezpieczeństwo, liczne nadania i wolność wyznania, a w zamian wymagał jedynie czynnej służby wojskowej w obronie nowej ojczyzny. Tatarzy walczyli nawet w bitwie pod Grunwaldem i przyczynili się do zwycięstwa nad Zakonem Krzyżackim.

Nacja Tatarów Litewskich, w historii zwana Muślimami, powstała z różniących się językiem i obyczajem ludów mongolskich i tureckich. Zjednoczyła ich nowa ojczyzna i religia muzułmańska (na terenach RP powstawały liczne meczety), tak więc już w XVI stuleciu ostatecznie stworzyli jeden naród zatraciwszy swe pierwotne języki na rzecz mieszanki ruskiego i polskiego. Z biegiem czasu Tatarzy przechodzili na chrześcijaństwo, przyjmowali polsko brzmiące nazwiska (najczęściej od nazw ich majątków) i zrównywali się pod względem praw z warstwą polskiej i litewskiej szlachty. Najdostojniejszą warstwą Tatarów byli potomkowie chanów, mający prawo do tytułu sołtanów lub carewiczów. Jedną z takich rodzin był wywodzący się od zdetronizowanego chana Nur Dewletta ród Puńskich, który oprócz rozległych włości miał pod sobą również obywateli niższych warstw społecznych: zwierzchników litewskich oraz służących zbrojnie w oddziałach carewiczów ruskich bojarów i tzw Tatarów-kozaków.

I właśnie jeden z puńskich Tatarów-kozaków (czyli Tatar, którego rodzina zbrojnie służyła carewiczowi najwyższej rodziny) dał początek szlacheckiemu rodowi Ankudowiczów. Nazwisko (imię, przydomek?) Ankidzia lub Ankudzia znalazło się w spisie pocztów carewicza puńskiego z roku 1528 i przytaczane jest przez Metrykę Litewską w Księdze Publicznej, na którą powołuje się Stanisław Dziadulewicz w swoim dziele "Herbarz rodzin tatarskich w Polsce":


Ankudowicze byli więc szlachta średnią (posiadającą od jednej do kilku wsi) i z biegiem lat wchodzili w posiadanie włości w kilku ówczesnych województwach, m.in.: wileńskim, mińskim, ihumeńskim czy połockim. Jan Ciechanowicz w 6 tomie pozycji "Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego" podaje, iż wypis przed deputacją wywodową kowieńską (w XIX wieku na terenie zaboru rosyjskiego szlachta średnia musiała się weryfikować, czyli udowadniać swoje szlachectwo na podstawie historii, pochodzenia, majątku) wyszczególnia 9 pokoleń Ankudowiczów w ramach których opisuje dziesiątki imion osób płci męskiej oraz liczne dokumenty pisane. Na tej podstawie Deputacja Wywodowa zalicza Ankudowiczów do grupy starożytnej szlachty polskiej. Więcej o tym bardzo ciekawym temacie, o herbie Sulima, kolejnych generacjach Ankudowiczów i opisujących szlachectwo dokumentach, zawarłem w dziale szlachectwo.

Jak jednak połączyć rozległy ród szlachecki z warstwą ziemiańską, z której przecież pochodzi znaczna część rodzin o naszym nazwisku? I czy w żyłach wszystkich Ankudowiczów płynie krew muzułmańskich przodków, czy jednak istniała jakaś zupełnie osobna gałąź, której geneza nie ma ze szlachectwem niczego wspólnego? To trudne pytania i na dzień dzisiejszy nie mam na nie jednoznacznej odpowiedzi, jednak z dużą prawdopodobieństwa zakładam, że mogło tak być i nazwisko Ankudowicz mogło się wykształcić w sposób zupełnie odrębny, nie związany ze szlachectwem.

Już pierwsze spojrzenie na nazwisko Ankudowicz przywodzi na myśl jego słowiańskie pochodzenie. Końcówka --wicz łączona jest najczęściej ze wschodem Europy, jako że ogrom nazwisk ukraińskich, białoruskich, a nawet rosyjskich kończy się w taki sposób. Niestety w żaden sposób nie pomaga to w dokładniejszymi umiejscowieniu danego nazwiska, wystarczy wspomnieć, że charakterystyczna końcówka w języku staropolskim funkcjonuje już od ponad 7 wieków -- mówią nam o tym polskie herbarze, w których tego typu końcówka polskich nazwisk szlacheckich z terenów Litwy i dzisiejszej Białorusi pojawiała się nader często.

Ścisłej genezy należy szukać gdzie indziej, gdyż wg teorii Ankudowicz jest przykładnym wręcz nazwiskiem patronimicznym. Nazwiska takie wywodzą się od imienia ojca, patrona, protopolasty i używane były na przestrzeni wieków w całej Europie. Najstarsze polskie nazwiska odojcowskie (o genezie i istnieniu samego nazwiska kilka słów poniżej) tworzono przy pomocy przyrostków : -ic, -owic i -ewic, dopiero póżniej, pod wpływem kresowym, forma ta zmieniła się w dzisiejsze: -icz, -ewicz, -owicz. W każdym razie przyrostek --cz istnieje już od ponad 600 lat i rzeczywiście wywodzi się ze wschodu. A więc Abramowicz to dawniej syn Abrama, Piotrowicz wywodzi się od Piotra, a Ankudowicz to potomek Ankuda lub Ankudy. Nazwiska patronimiczne tworzono od nazw osobowych, czyli przydomków, jak również od zawodów lub nazw miejscowych. Końcówka -wicz oznacza więc syna lub czyjegoś potomka.

Określenie syna lub potomka było nazwą zwyczajową, gdyż aż do końca XIX wieku nie istniało coś takiego jak nazwisko w zrozumieniu wyrazu określającego jednoznacznie pojęcie dziedzicznego nazywania człowieka. Ludzi trzeba było jednak jakoś rozróżniać, więc w odniesieniu do człowieka korzystano z takich wyrazów jak 'imię', 'imiono', 'miano', 'przezwisko', 'przydomek' czy 'zwanie'. Więcej o powstawaniu nazwisk znajduje się na tej stronie.

No dobrze, ale kim był ów Ankud lub Ankuda? Okazuje się, że nazwa ta nie jest pochodzenia polskiego. William Hoffman, autor książki Polish Surnames: Origins & Meanings (Nazwiska Polskie: pochodzenia i znaczenia), uznaje, iż nazwa ta w języku polskim wykształciła się od używanego na Białorusi i w Rosji Akindina, które to imię z kolei pochodzi od greckiego przymiotnika akindynos, znaczącego tyle, co pewny, bezpieczny. Wiele źródeł opisuje Św. Akindynosa (St. Akindynos), a w artykułach rosyjskojęzycznych znalazłem informację o męczenniku Akindinovie obchodzącym imieniny w dniach 01.05, 04.09, 15.11 i 02.12. W czasach przyjmowania chrześcijaństwa przez ludy wschodniosłowiańskie posiłkowano się również imionami pochodzenia greckiego, rzymskiego, a nawet hebrajskiego, syryjskiego czy egipskiego. Pochodzące z Greki imię Akindynos było więc prawdopodobnie imieniem nadanym dziecku na chrzcie, w późniejszych wiekach ulegającemu modyfikacjom. Akindynos stał się Akindinem (również Akindin mogło być nadawanym na chrzcie imieniem), którego jedną z form był Akundin, od którego z kolei wykształciły się formy krótsze, jak poszukiwane przez nas Ankud lub Ankuda.

Od niepamiętnych czasów jesteśmy rodziną polską, ale analizując miejsce urodzenia mojego ojca, dziadka i prawdopodobnie pradziadka, można dość łatwo dojść do wniosku, że lud mający początek w 'synie Ankudy' był etnicznie pochodzenia białoruskiego lub rosyjskiego. Jako że obszary te zostały podbite i były częścią Rzeczpospolitej Obojga Narodów (w skład której wchodziło 20% Rusinów i 13% Litwinów) nazwa ta mogła została wchłonięta przez kulture polską. Tak więc pod względem politycznym przez bardzo długi czas był to lud polski, jednak korzenie etniczne mogą leżeć w ludach wschodniosłowiańskich. I odwrotnie: obszary guberni wileńskiej należały przecież przez 123 lata do Zabory Rosyjskiego, kultura ulegała więc naturlanej rusyfikacji. Dowodem na tą tezę może być informacja o bojarach rosyjskich, jaką znalazłem w 61 wydaniu czasopisma Język Polski wydawanego przez Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego:


Wioska Ankudy, o której pisze autor, w rzeczywistości nazywała się Ankudy Duniłowickie (Duniłowieckie) (obecnie, jako część Białorusi, ponownie nazywa się Ankudami, choć różne źródła podają sprzeczne informacje, prawdopodobnie dla rozróżnienia, gdyż istnieją 3 wioski o nazwie Ankudy) i rzeczywiście właśnie z niej wywodzi się moja rodzina. Przynajmniej tak twierdziła p. Felicja (również z rodziny Ankudowicz), która oprowadzała nas po tamtych okolicach. Mamy więc tu aspekt odmiejscowego (również patronimik) tworzenia nazwiska, a przecież jest to jeden z najczęstszych przypadków tworzenia nazw rodowych w dawnej Polsce (np. Mazur, Górski). Nazwisko Ankudowicz pochodziło więc albo od ojca Ankuda, albo od wioski Ankudy znajdującej się kilka kilometrów od Malkowicz, miejsca urodzenia mojego taty. Syn biorąc sobie za żonę pannę z sąsiedniej wsi wyprowadzał się z wioski rodzinnej (Ankudy) tworząc od niej nazwę swojego rodu.

Po XIX wieku, kiedy nazwiska się dziedziczyło, sprawa wydawała się prosta, ale wcześniej? Wcześniej nazwiska ewoluowały, skracały się, powszedniały. Aby przekonać się o tej teorii wystarczy zajrzeć do dokumentów metrykalnych, spisów ludności lub poprostu wejść na Facebook i poszukać różnych form naszego nazwiska. Znajdziemy formy krótsze, jak Ankud, Ankudo, Ankuda, jak i zmodyfikowane, jako Ankudewicz, Ankudawicz, Ankutowicz, Ankudovich (w krajach anglojęzycznych i Rosji), Ankudavicius (bardzo popularne na Litwie i stworzone poprzez dodanie typowej języka litewskiego końcówki nazwisk --cius, podobnie jak Adam Mickiewicz na pomniku w Wilnie nazwany jest Adomas Mickiewicius).

Zapraszam do przejrzenia innych działów mojej strony: niezależnie czy wywodzisz się z gałęzi szlacheckiej czy chłopskiej (lub jeśli tego typu rozróżnienie jest nieprawidłowe, gdyż bojarzy rosyjscy byli przecież częścią tatarskiej rodziny Ankudowicz, do tego Ankudy Duniłowickie od Ankud w powiecie oszmiańskim, które były w ich władaniu dzieli raptem kilkadziesiąt kilometrów) witryna powinna wyjaśniać wiele wątpliwości i przybliżać nam historię kresów wschodnich. Przecież stąd z pewnością wywodzą się nasi przodkowie, a byli wśród nich ludzie wpływowi: wykładowcy, oficerowie, artyści, lekarze czy urzędnicy państwowi...

Ankudowicz jest nazwiskiem odmiennym, poniżej lista zaczerpnięta ze 'Słownika nazwisk współcześnie w Polsce używanych' Kazimierza Rymuta: Ankudowicz - Ankudowiczach, Ankudowiczami, Ankudowiczom - Ankudowicza, Ankudowiczem, Ankudowiczowi, Ankudowiczu - Ankudowiczów - Ankudowiczowie - Ankudowicze